کارگردانان زن در فیلم فجر؛ از دهه طلایی ۷۰ تا موج کوتاه دهه ۹۰ و رکود امروز
نرگس کیانی: در حالی که جامعه ایران، در بهت روزهای پرالتهابی است که از سر گذارنده است، چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر از ۱۲ بهمن با حضور ۵۹ فیلم در بخش سودای سیمرغ آغاز می شود. از این تعداد، ۳۳ فیلم، بلند (۲ فیلم خارج از مسابقه)، ۱۳ فیلم، کوتاه و ۱۳ فیلم، مستند است. غیاب کارگردانان زن در بخش فیلمهای بلند، بهانهای شد برای نگاهی به حضور زنان در میان برندگان «لوح زرین» ادوار گذشته جشنواره. لوح زرینی که از هفتمین دوره (۱۳۶۷) به سیمرغ بلورین تغییر شکل داد. (عکس اصلی، تهمینه میلانی در کنار رخشان بنیاعتماد و پوران درخشنده، سال ۱۳۷۴ در جشنواره لوکارنو سوییس).
اولینها؛ تهمینه اردکانی برنده ۱۶ میلیمتریهای دور دوم/ پروانه معصومی و جیران شریف برندگان بازیگری دور سوم
نخستین جشنواره فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۶۱ به دبیری حسین وخشوری برگزار شد. وخشوری بعدها (سال ۱۳۹۹ در گفتوگو با فجرنامه) در مورد اهداف و برنامههای دور نخست گفت: «اول از همه میخواستیم بگوییم ایران دارای سینماست و سینما در این مملکت زنده است. نکته دیگر نشان دادن این موضوع بود که سینما مورد حمایت مقامات است… و موضوع بعد این بود که میخواستیم میزان علاقه مردم را به سینما بسنجیم…»
«زنده بودن سینما در این مملکت» در دوره اول که شامل دو بخش حرفهای و آماتور بود به کمک حضور مردان سینماگر به رخ کشیده شد. از میان ۲۷ اثر حاضر در بخش سینمای حرفهای برخی متعلق به فیلمسازان «مرد» نامآشنای پیش از انقلاب بود. آثاری چون: «حاجی واشنگتن» (علی حاتمی)، «خط قرمز» (مسعود کیمیایی) و «مرگ یزدگرد» (بهرام بیضایی). با وجود این نامها، بخش حرفهای به صورت غیررقابتی، بدون داوری و اهدای جوایز برگزار شد و برخی فیلمهای حاضر در بخش آماتور با دیپلم افتخار مورد تقدیر قرار گرفتند.
دومین جشنواره فیلم فجر (۱۳۶۲) شامل سه بخش حرفهای، آماتور و ویژه بود. این دوره دبیر نداشت و امور اجرایی آن توسط شورایی مرکب از نمایندگان وزارت ارشاد و بنیاد مستضعفان انجام شد. آنچه به عنوان ویژگی بارز این دوره شناخته میشود حضور کارگردانانی با عنوان «نخستین استعدادهای سینمای پس از انقلاب» است که در میانشان تنها نام یک زنان به چشم می خورد. تهمینه اردکانی برنده لوح زرین بهترین فیلم ۱۶ میلیمتری برای کارگردانی «بچههای بالاچلی» در بخش آماتور. در غیاب عنوان «نقش اول و مکمل زن»، حسین پرورش برای «نقطه ضعف» جایزه نقش اول مرد و پرویز پرستویی برای «دیار عاشقان» جایزه نقش مکمل مرد را به خانه بردند.
دوره سوم، نخستین دورهای بود که زنان، برنده جایزه بازیگری نقش اول و مکمل شدند. دبیری این دوره تا دوره دوازدهم (۱۳۷۲-۱۳۶۳) بر عهده سیدمحمد بهشتی بود. در سال ۱۳۶۳ برای اولین بار بخش فیلمهای اول با عنوان «نخستین فیلمهای کارگردانان» به جشنواره اضافه شد و کیومرث پوراحمد (تاتوره)، رسول صدرعاملی (رهایی)، رسول ملاقلیپور با (نینوا)، محمدعلی نجفی (جنگ اطهر) و محمدعلی سجادی (بازجویی یک جنایت) به عنوان کارگردانان فیلم اولی در جشنواره حضور داشتند. «کمالالملک» (علی حاتمی) پرمخاطبترین فیلم جشنواره شد و لوحهای زرین غالبا به «مترسک» (حسن محمدزاده) و «گلهای داوودی» (رسول صدرعاملی) رسید. اتفاق قابل تامل این دوره، اهدای جایزه نقش اول و مکمل بازیگری زن بود؛ پروانه معصومی برای «گلهای داودی» لوح زرین نقش اول زن را گرفت و لوح زرین نقش مکمل به جیران شریف برای «مترسک» رسید.
مرضیه برومند، اولین کارگردان زن در بخش حرفهای/ ادامه حضور کارگردانان زن با پوران درخشنده و رخشان بنیاعتماد
اولین حضور کارگردانان زن در بخش حرفهای جشنواره فجر در دوره چهارم (۱۳۶۴) با کارگردانی مشترک «شهر موشها» به نام مرضیه برومند رقم خورد. در این دوره بازیگر نقش اول زن برگزیده نداشت و لوح زرین نقش مکمل برای «تنوره دیو» به مهری مهرنیا رسید. هیات داوران هم در بیانیهاش از این که «نقش و جایگاه زن چنانکه شایسته و درخور است، ارائه نشده» ابراز تاسف کرد.
پنجمین دوره جشنواره (۱۳۶۵) در حالی برگزار شد که ایران زیر حملات هوایی عراق قرار داشت. این بار، پوران درخشنده با کارگردانی «رابطه» به جشنواره آمد. در همین دوره، تهمینه اردکانی هم با «گلبهار» حضور داشت. هرچند جشنواره جایزهای برای هیچ کدامشان به همراه نداشت. نظر هیاتداوران جشنواره پنجم، در مورد بازیگران زن، ظاهرا مشابه نظر هیات دوره پیش بود. با وجود این که، سوسن تسلیمی و سوگند رحمانی در «طلسم» و پروانه معصومی، علی رغم کوتاهی بازیاش، در «ناخدا خورشید» از امیدهای کسب جایزه به شمار میرفتند. اما زنان نه برای نقش اول و نه برای نقش مکمل، نامزد نشدند و هیأت داوران در بخشی از بیانیهاش نوشت: «…. امیدوار است در سالهای آینده و جشنوارههای آتی شاهد …. ظهور پرتوان، خلاق و ارزشمند نقش زن در بیان اصالتهای فرهنگی جامعه مسلمان ایران باشیم. اگرچه در این جشنواره نیز جای امیدواری بسیار بود.»
سال بعد، ششمین دوره (۱۳۶۶)، در شرایطی آغاز شد که عملیات بیتالمقدس۲ تازه تمام شده بود و در تدارک والفجر۱۰ بودند. در این دوره، رخشان بنیاعتماد با اولین ساختهاش؛ «خارج از محدوده» پا به عرصه رقابت گذاشت و پوران درخشنده با «پرنده کوچک خوشبختی» توجه هیاتداوران را جلب کرد. درخشنده در رقابت با داریوش مهرجویی، سیامک شایقی و کیانوش عیاری تا مرز دریافت لوح زرین کارگردانی پیش رفت و در نهایت رقابت را به «آن سوی آتش» عیاری واگذار کرد. هیات داوران به خاطر بازی بازیگر نوجوان؛ عطیه معصومی در «پرنده کوچک خوشبختی» جایزه ویژه خود را به این فیلم اهدا کرد. همچنین در بخش بهترین فیلمنامه اگرچه برندهای اعلام نشد اما از سوسن تسلیمی برای نگارش «پرنده کوچک خوشبختی» تقدیر شد. لوح زرین نقش اول زن برای بازی در «شکوه زندگی» و «جهیزیه برای رباب» به پروانه معصومی رسید و نقش مکمل زن برای بازی در «سرزمین آرزوها» نصیب آنیک شفرازیان شد. هیاتداوران «شاید وقتی دیگر» را به دلیل آنچه «شباهتهایی با مارنی (آلفرد هیچکاک)» خوانده شد چندان مورد توجه قرار نداد و بازی درخشان سوسن تسلیمی برای بار دوم دیده نشد.
شنیده شدن نامهای تازه؛ تهمینه میلانی، رویا نونهالی، فریماه فرجامی و فاطمه معتمدآریا/ رخشان بنیاعتماد اولین زنی که سیمرغ بلورین کارگردانی را برد
از دوره هفتم، در سال ۱۳۶۷ به جای لوح زرین، سیمرغ بلورین داده شد. در این دوره رخشان بنیاعتماد با کارگردانی «زرد قناری» به جشنواره آمد و جایزه نقش مکمل مرد را برای محمود جعفری به همراه آورد. سیمرغ نقش اول زن به رویا نونهالی (عروسی خوبان)، دیپلم افتخار نقش اول زن به فریماه فرجامی (سرب) و سیمرغ نقش مکمل زن به فاطمه معتمدآریا (برهوت) رسید.
سال بعد (۱۳۶۸)، در میان کارگردانان زن دو نام تازه دیده شد؛ تهمینه میلانی با «بچههای طلاق» و فریال بهزاد با «کاکلی». دو کارگردان زن دیگر، رخشان بنیاعتماد با «پول خارجی» و پوران درخشنده با «زمان از دست رفته» و «عبور از غبار» بودند. میهن بهرامی برای نگارش مشترک فیلمنامه «جستوگر» به کارگردانی همسرش محمد متوسلانی، دیپلم افتخار فیلمنامهنویسی را گرفت. سیمرغ نقش اول زن، به رقیه چهرهآزاد در (مادر)، دیپلم افتخار نقش اول زن به بیتا فرهی در (هامون) و سیمرغ نقش مکمل زن به افسر اسدی (عبور از غبار) رسید.
نهمین دوره جشنواره (۱۳۶۹)، با حضور دوباره تهمینه میلانی، این بار با کارگردانی «افسانه آه» همراه بود. همچنین مژده شمسایی همراه با مسعود ولدبیگی، سیمرغ بلورین چهرهپردازی را برای «پرده آخر» به خانه بردند. سیمرغ نقش اول زن به فریماه فرجامی (پرده آخر) و سیمرغ نقش دوم زن به نیکو خردمند و ماهایا پطروسیان (پرده آخر) اهدا شد.
ورود به دهه هفتاد، برای زنان سینماگر ایرانی، با اتفاقی بزرگ همراه بود؛ رخشان بنیاعتماد توانست با چهارمین فیلم بلند سینماییاش، سیمرغ بهترین کارگردانی جشنواره دهم (۱۳۷۰) را به دست آورد. او برای کسب این افتخار با بهرام بیضایی (مسافران)، علیرضا داوودنژاد (نیاز)، محسن مخملباف (ناصرالدینشاه آکتور سینما) و مهدی صباغزاده (خانه خلوت) رقابت کرد. «نرگس» در این جشنواره همچنین سیمرغ بهترین موسیقی متن (محمدرضا علیقلی)، دیپلم افتخار بهترین فیلمبرداری (حسین جعفریان) و دو تقدیر؛ فریماه فرجامی (نقش اول زن) و پرویز آبنار (بهترین صدابرداری) را به خانه برد. دیگر کارگردانان زن حاضر در دهمین جشنواره فیلم فجر، فریال بهزاد با «دره شاپرکها» و تهمینه میلانی با «دیگه چه خبر؟» بودند. میلانی با این فیلم دو تقدیر و یک نامزدی به دست آورد؛ تقدیر از ماهایا پطروسیان و پروین سلیمانی برای نقشهای اول و مکمل زن، همینطوری نامزدی رضا بانکی برای جلوههای ویژه میدانی و تصویری. ازجمله دیگر زنانی که در این دوره مورد توجه قرار گرفتند، انسیه شاهحسینی بود که به خاطر نگارش مشترک فیلمنامه «اوینار» همراه با شهرام اسدی دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه را به دست آورد.
سیمرغ نقش اول زن در جشنواره دهم، با تقدیر از فریماه فرجامی (نرگس) و ماهایا پطروسیان (دیگه چه خبر؟) به جمیله شیخی (مسافران) رسید و سیمرغ نقش مکمل زن با تقدیر از پروین سلیمانی (دیگه چه خبر؟) نصیب فاطمه معتمدآٰریا (مسافران) شد.
سیمرغ بردن زنانی از پشت صحنه سینما؛ ملکجهان خزاعی، شهرزاد پویا و هایده صفییاری/ درخشش رخشان بنیاعتماد با «روسری آبی» و «بانوی اردیبهشت»
در یازدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۱)، برای اولین بار یک بازیگر؛ عزتالله انتظامی به هیئت داوران جشنواره اضافه شد. تنها کارگردان زن حاضر در این دوره زهرا مهستی بدیعی، کارگردان «حسنک» بود که در دو بخش (فیلمهای کودک و نوجوان: رهاورد اصفهان و فیلمهای اول و دوم) حضور داشت. در دوره یازدهم، سیمرغ نقش اول زن به فاطمه معتمدآریا (یکبار برای همیشه)، دیپلم افتخار نقش دوم زن به پرویندخت یزدانیان (شرم و صبح روز بعد) و سیمرغ نقش دوم زن به یاسمین ملکنصر (سارا) رسید. نیاز طارمی (مریم و میتیل) به همراه مهدی باقربیگی (شرم و صبح روز بعد) نیز دیپلم افتخار بازیگر نوجوان را به دست آوردند.
در جشنواره دوازدهم (۱۳۷۲)، اگرچه نامی از کارگردانان زن، دیده نشد اما بالاخره یکی از زنان پشت صحنه سینما، ملکجهان خزاعی؛ طراح صحنه و لباس موفق به کسب سیمرغ بلورین شد. او سیمرغ بهترین صحنهآرایی را برای فیلم «بلندیهای صفر» به دست آورد. سیمرغ نقش اول زن به فاطمه معتمدآریا (همسر)، دیپلم افتخار نقش اول زن به پرویندخت یزدانیان (نان و شعر) و سیمرغ نقش مکمل زن با تقدیر از شیرین بینا (تیکتاک) به نیکو خردمند (بازیچه، زینت) رسید.
حضور مرضیه برومند با «الو، الو، من جوجوام»، تهمینه میلانی با «کاکادو» و یاسمین ملکنصر با «درد مشترک» در جشنواره سیزدهم (۱۳۷۳) پایانی بر دو دوره عدم حضور زنان در بخش فیلمهای بلند این رویداد بود. در میان کارگردانان زنِ سیزدهمین جشنواره فیلم فجر، رخشان بنیاعتماد با «روسری آبی» درخشید. «روسری آبی» در بخشهای؛ کارگردانی و فیلمنامه (رخشان بنیاعتماد)، بهترین فیلم (مجید مدرسی و فریبرز پورمند)، نقش اول زن (فاطمه معتمدآریا)، نقش مکمل زن (گلاب آدینه و افسر اسدی)، تدوین (عباس گنجوی)، صدابرداری (پرویز آبنار و مرتضی دهنوی)، صحنهآرایی (حسن فارسی) و چهرهپردازی (عبدالله اسکندری) نامزد دریافت سیمرغ شد و در نهایت سیمرغ فیلمنامه و نقش مکمل زن را به دست آورد. در این دوره، دیپلم افتخار بازیگر نوجوان به آیدا محمدخانی (بادبادک سفید)، سیمرغ نقش اول زن به مینا لاکانی (دیدار) و سیمرغ نقش مکمل زن به گلاب آدینه (روسری آبی) رسید.
کارگردانان زن در دوره چهاردهم (۱۳۷۴)، زهرا مهستی بدیعی با «طالع سعد» و فریال بهزاد با «مرد نامرئی» بودند. ضمن این که شهرزاد پویا برای تدوین «سفر به چزابه» سیمرغ بهترین تدوین را به دست آورد. سیمرغ نقش اول زن، با تقدیر از سلما مصری (بازنده) به فاطمه گودرزی (غزال)، دیپلم افتخار نقش اول زن به افسانه بایگان (خواهران غریب) و سیمرغ نقش دوم زن به پریوش نظریه (پدر) رسید.
فریال بهزاد در دوره پانزدهم (۱۳۷۵) با «روزی که خواستگار آمد»، تنها کارگردان زن حاضر در این رویداد بود. در این دوره، سیمرغ نقش اول زن به گلچهره سجادیه (سرزمین خورشید)، دیپلم افتخار نقش اول زن به لیلا حاتمی (لیلا)، سیمرغ نقش مکمل زن به جمیله شیخی (لیلا) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به عذرا اسماعیلی (نامزدی) اهدا شد.
رخشان بنیاعتماد با «بانوی اردیبهشت» و سمیرا مخملباف با «سیب»، کارگردانان زن دوره شانزدهم (۱۳۷۶) بودند. در این دوره هایده صفییاری برای تدوین «آژانس شیشهای» سیمرغ بهترین تدوین را به دست آورد. «بانوی اردیبهشت» در بخشهای؛ کارگردانی (رخشان بنیاعتماد)، بهترین فیلم (جهانگیر کوثری و علیرضا رئیسیان)، نقش اول زن (مینو فرشچی)، نقش مکمل زن (گلاب آدینه)، صداگذاری (پرویز آبنار)، فیلمبرداری (حسین جعفریان) و طراحی صحنه (امیرحسین اثباتی) نامزد دریافت سیمرغ شد. این فیلم در نهایت جایزه ویژ هیات داوران را برای بهترین کارگردانی و بهترین فیلم به دست آورد. همچنین امیرحسین اثباتی به همراه طراحان صحنه «تولد یک پروانه» (ملکجهان خزاعی و مجتبی راعی) سیمرغ بلورین طراحی صحنه را به خانه برد. در این دوره سیمرغ نقش اول زن به گلشیفته فراهانی (درخت گلابی) و انیس شکوری (درخت جان) و سیمرغ نقش مکمل زن به بیتا بادران (آژانس شیشهای) رسید.
کارگردانان زنی که نامشان تکرار میشود؛ پوران درخشنده، رخشان بنیاعتماد و تهمینه میلانی/ هدیه تهرانی، نیکی کریمی، ترانه علیدوستی و باران کوثری بازیگرانی که درخشیدند
کارگردان زن حاضر در هفدهمین دوره جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۷)، تهمینه میلانی با «دو زن» و فریال بهزاد با «شور زندگی» بودند. همچنین هایده صفییاری این بار سیمرغ بهترین تدوین را برای «روبان قرمز» به دست آورد و بهناز نازی به همراه علی فداکار سیمرغ بهترین طراحی صحنه را برای «هیوا». «دو زن» در بخشهای بهترین فیلم (آرمان فیلم و آرتا فیلم)، بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه (تهمینه میلانی)، نقش اول زن (نیکی کریمی)، نقش مکمل مرد (رضا خندان)، صدابرداری (پرویز آبنار)، فیلمبرداری (حسین جعفریان) و طراحی صحنه و لباس (ملکجهان خزاعی) نامزد دریافت سیمرغ شد. این فیلم در نهایت سیمرغ بهترین فیلمنامه و تقدیر نقش اول زن را به دست آورد. سیمرغ نقش اول زن با تقدیر از نیکی کریمی (دو زن) به هدیه تهرانی (قرمز) و سیمرغ نقش مکمل زن نیز با تقدیر از کمند امیرسلیمانی (قرمز) به احترامالسادات حبیبیان (مصائب شیرین) تعلق گرفت. همچنین آزیتا حاجیان برای بازی در «روبان قرمز»، در بخش مسابقه بینالملل به عنوان بهترین بازیگر شناخته شد.
در جشنواره فجر هجدهم (۱۳۷۸)، در غیاب کارگردانان زن، ژیلا مهرجویی، سیمرغ بهترین طراحی صحنه را برای «بوی کافور، عطر یاس» به خانه برد. سیمرغ نقش اول زن به میترا حجار (متولد ماه مهر)، سیمرغ نقش مکمل زن به رویا نونهالی (بوی کافور، عطر یاس) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به سلیمه رنگزن (عروس آتش) تعلق گرفت.
کارگردانان زن حاضر در دوره نوزدهم (۱۳۷۹)، تهمینه میلانی با «نیمه پنهان»، رخشان بنیاعتماد با «زیر پوست شهر» (در بخش آینههای روبهرو) و مریم شهریار با «دختران خورشید» (در بخش جشنواره جشنوارهها) بودند. سیمرغ نقش اول زن به ثریا قاسمی (مارال)، دیپلم افتخار نقش اول زن به میترا حجار (سگکشی) و سیمرغ نقش مکمل زن به ماهایا پطروسیان (هفت پرده) تعلق گرفت. ضمن این که مژده شمسایی توانست در بخش بینالملل سیمرغ بهترین بازیگر زن را برای بازی در «سگکشی» به دست آورد.
در دوره بیستم (۱۳۸۰)، تنها یک کارگردان زن حضور داشت؛ مرضیه برومند با «مربای شیرین». ضمن این که ژیلا مهرجویی برای دومین بار سیمرغ طراحی صحنه را به خانه برد، این بار برای «خانهای روی آب». در این دوره سیمرغ نقش اول زن به ترانه علیدوستی (من ترانه ۱۵ سال دارم)، دیپلم افتخار نقش اول زن به گوهر خیراندیش (ارتفاع پست)، سیمرغ نقش مکمل زن به بهناز جعفری (خانهای روی آب) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به مهتاب نصیرپور (من ترانه ۱۵ سال دارم) رسید.
تهمینه میلانی با «واکنش پنجم» تنها کارگردان زن حاضر در بیستویکمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۱) بود. «واکنش پنجم» در بخشهای؛ بهترین فیلم (محمد نیکبین)، نقش اول زن (نیکی کریمی و گوهر خیراندیش) و نقش اول مرد (جمشید هاشمپور) نامزد دریافت سیمرغ شد و در نهایت سیمرغ نقش اول زن را برای نیکی کریمی (واکنش پنجم و دیوانهای از قفس پرید) به همراه آورد. در این دوره سیمرغ نقش مکمل اهدا نشد.
در میان کارگردانان جشنواره فجر بیستودوم (۱۳۸۲) نام سه کارگردان زن؛ پوران درخشنده (شمعی در باد در بخش جنبی- شرکت توانیر)، رخشان بنیاعتماد (روایت سهگانه: اپیزود سوم ننه گیلانه در بخش جنبی- سازمان ملی جوانان) و سمیرا مخملباف (پنج عصر در بخش جشنواره جشنوارهها) دیده میشود. «شمعی در باد» در بخشهای نقش اول مرد (بهرام رادان)، نقش مکمل مرد (شهاب حسینی)، صدابرداری (نظامالدین کیایی) و تدوین (محمدرضا مویینی) نامزد دریافت سیمرغ شد و در نهایت بهرام رادان را صاحب سیمرغ نقش اول مرد کرد. در این دوره، جایزه ویژه هیات داوران برای کارگردانی «روایت سهگانه (اپیزود سوم، ننه گیلانه)» و «گاو خونی» به رخشان بنیاعتماد و بهروز افخمی تعلق گرفت. فیلم بنیاعتماد، همچنین سیمرغ چهرهپردازی را برای مهرداد میرکیانی به همراه آورد. فاطمه معتمدآریا نقش اول فیلم بنیاعتماد نیز جایزهای تحت عنوان «لوح ویژه دوم» دریافت کرد. در نهایت سیمرغ نقش اول زن نصیب گوهر خیراندیش (رسم عاشقکشی) و سیمرغ نقش مکمل زن نصیب مریلا زارعی (سربازهای جمعه) شد.
در جشنواره بیستوسوم (۱۳۸۳)، تهمینه میلانی با «زن زیادی»، انسیه شاهحسینی با «غروب شد بیا» و رخشان بنیاعتماد به همراه محسن عبدالوهاب با «گیلانه» (در بخش خارج از مسابقه) حضور داشتند. «زن زیادی» در بخشهای بهترین جلوههای ویژه (داوود رسولیان)، نقش اول زن (مریلا زارعی) و نقش اول مرد (امین حیایی) نامزد دریافت سیمرغ شد اما جایزهای به دست نیاورد. در این دوره، مژگان فرحآورمقدم برای نگارش فیلمنامه «ما همه خوبیم» مورد تقدیر قرار گرفت. سیمرغ نقش اول زن به فرشته صدرعرفایی (کافه ترانزیت) و نقش مکمل زن به لیلا زارع (ما همه خوبیم) رسید.
کارگردانان زن حاضر در جشنواره بیستوچهارم (۱۳۸۴)، پوران درخشنده با «رویای خیس» (در بخش مهمان)، انسیه شاهحسینی با «شب به خیر فرمانده» و مونا زندی با «عصر جمعه» (هر دو در بخش مسابقه سینمای ایران) و نیکی کریمی با «یک شب» (در بخش جشنواره جشنوارهها) بودند. در این دوره، مونا زندی برای کارگردانی «عصر جمعه» جایزه ویژه هیات داوران را گرفت، هایده صفییاری برای «چهارشنبهسوری» سیمرغ تدوین را به دست آورد و ترانه علیدوستی برای بازی در این فیلم مورد تقدیر واقع شد. سیمرغ نقش اول زن به هدیه تهرانی (چهارشنبهسوری) و نقش مکمل زن به مهتاب نصیرپور (به نام پدر رسید.
پوران درخشنده با «بچههای ابدی» و رخشان بنیاعتماد با «خونبازی» (کارگردانی مشترک با محسن عبدالوهاب)، افسانه منادی با «پایان راه» (در بخش مهمان)، نیکی کریمی با «چند روز بعد» (در بخش جشنواره جشنوارهها) و تهمینه میلانی با «آتشبس» (در بخش مسابقه- نمونه فیلم (آنونس)» کارگردانان زن حاضر در بیستوپنجمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۵) بودند. «بچههای ابدی» دو سیمرغ بهترین موسیقی متن (کامبیز روشنروان) و نقش مکمل زن (پانتهآ بهرام) را به دست آورد. «خونبازی» نیز سیمرغ نقش اول زن (باران کوثری)، فیلمنامه (رخشان بنیاعتماد، محسن عبدالوهاب، فرید مصطفوی و نغمه ثمینی)، چهرهپردازی (مهرداد میرکیانی)، تدوین (سپیده عبدالوهاب) و بهترین اثر هنر و تجربه را به خانه برد. «خونبازی» همچنین سیمرغ بهترین کارگردانی (رخشان بنی اعتماد و محسن عبدالوهاب) و دیپلم افتخار بهترین نقشآفرینی (باران کوثری) را در بخش مسابقه بینالمللِ جشنواره بیستوپنجم کسب کرد.
پریسا بختآور با «دایره زنگی» (۱۳۸۶) تنها کارگردان زن حاضر در جشنواره بیستوششم بود. در این دوره ژیلا مهرجویی، سیمرغ طراحی صحنه و لباس را برای «آتش سبز» (مشترک با شعله نوابتهرانی) به دست آورد. هنگامه قاضیانی برای بازی در «به همین سادگی» سیمرغ نقش اول زن و مهتاب نصیرپور برای بازی در «فرزند خاک» سیمرغ نقش مکمل زن را به خانه بردند.
کارگردانان زن در دور بعد، بیستوهفتمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۷)، عبارت از: انسیه شاهحسینی با «پنالتی» (در بخش مسابقه سینمای ایران) تهمینه میلانی با «سوپراستار» (در بخش سینمای معناگرا)، شالیزه عارفپور با «حیران» (در بخش مسابقه فیلمهای اول و دوم) و منیژه حکمت با «سه زن» (در بخش مسابقه مواد تبلیغاتی فیلمها) بودند. در این دوره فتانه ملکمحمدی (سوپراستار) و مونا احمدی (کودک و فرشته) دیپلم افتخار بهترین بازیگری را به دست آوردند. سیمرغ بلورین نقش اول زن به لیلا حاتمی (بیپولی) و سیمرغ نقش مکمل زن به مهتاب کرامتی (بیست) رسید. همچنین آتوسا قلمفرسایی (به صورت مشترک با ایرج رامینفر) برنده سیمرغ طراحی صحنه و لباس (وقتی همه خوابیم) و سپیده عبدالوهاب (به صورت مشترک با بهرام بیضایی) برنده سیمرغ تدوین (وقتی همه خوابیم) شدند.
در جشنواره بیستوهشتم، (۱۳۸۸)، کارگردانان زن، پوران درخشنده با «خوابهای دنبالهدار» و تهمینه میلانی با «تسویه حساب» بودند. ضمن این که رخشان بنیاعتماد از شرکت دادن «حیاط خلوت خانه خورشید» در جشنواره خودداری کرد. سیمرغ نقش اول زن به نگار جواهریان (طلا و مس)، سیمرغ نقش مکمل زن به شیرین یزدانبخش (لطفا مزاحم نشوید) و دیپلم افتخار بهترین بازیگر زن به مریلا زارعی (کیفر) رسید.
سال بعد (۱۳۸۹) نیکی کریمی با «سوت پایان»، تهمینه میلانی با «یکی از ما دو نفر»، نگار آذربایجانی با «آینههای روبهرو» و فیما امامی با «مهتاب روی سکو» کارگردانان زن حاضر در جشنواره بیستونهم بودند. سیمرغ نقش اول زن به ویشکا آسایش (ورود آقایان ممنوع)، دیپلم افتخار نقش اول زن به مهتاب کرامتی (آلزایمر)، سیمرغ نقش مکمل زن به مهناز افشار (سعادتآباد) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به ساره بیات (جدایی نادر از سیمین) رسید. همچنین در بخش مسابقه نگاه نو، دیپلم افتخار بهترین بازیگر زن به غزل شاکری (آینههای روبهرو) و دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه به نگار آذربایجانی و فرشته طائرپور (آینههای روبهرو) تعلق گرفت.
در سیامین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۰)، سیمرغ نقش اول زن به هنگامه قاضیانی برای «روزهای زندگی» و دیپلم افتخار به بهناز جعفری برای «تلفن همراه رئیس جمهور» تعلق گرفت. همچنین سیمرغ نقش مکمل زن به یکتا ناصر برای «یکی میخواد باهات حرف بزنه» رسید. هایده صفییاری برای «نارنجیپوش» سیمرغ تدوین را گرفت. در بخش فیلمهای اول هم مانلی شجاعیفرد لوح تقدیر بهترین کارگردانی را برای «میگرن» به دست آورد و دیپلم افتخار بهترین بازیگر زن به مهناز افشار برای «برف روی کاجها» رسید. مانلی شجاعیفرد تنها کارگردان زن حاضر در این دوره بود.
زنان در دهه سوم و چهارم جشنواره
در سیویکمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۱)، پوران درخشنده با «هیس! دخترها فریاد نمیزنند»، انسیه شاهحسینی با «زیباتر از زندگی» و نرگس آبیار با «اشیاء از آنچه در آینه میبینید به شما نزدیکترند» (در بخش فیلم اولیها)، سه کارگردان زن حاضر در این رویداد بودند. در این دوره سیمرغ نقش اول زن به هانیه توسلی (دهلیز) و سیمرغ نقش مکمل زن به پگاه آهنگرانی (دربند) رسید. آتوسا قلمفرسایی هم سیمرغ طراحی صحنه و لباس را برد. جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران هم به صورت مشترک به پوران درخشنده (و منوچهر محمدی به خاطر «حوض نقاشی») تعلق گرفت. جایزه ملی هم به انسیه شاهحسینی و سیدسعید سیدزاده به خاطر «زیباتر از زندگی» اهدا شد.
رخشان بنیاعتماد با «قصهها»، نرگس آبیار با «شیار ۱۴۳»، مهشید افشارزاده با «پنج ستاره»، تینا پاکروان با «خانوم» و آزیتا موگویی با «تراژدی» (سه فیلم آخر در بخش نگاه نو)، ۵ کارگردان زن حاضر در سیودومین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۲) بودند. سیمرغ نقش اول زن به مریلا زارعی (شیار ۱۴۳)، سیمرغ نقش مکمل زن به شبنم مقدمی (امروز) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به هنگامه حمیدزاده و ملیکا شریفینیا (هر دو در اشباح) رسید. همچنین شراره سروش برای «همهچیز برای فروش» به صورت مشترک (با مجید میرفخرایی برای «رستاخیز) سیمرغ طراحی صحنه و لباس را به دست آورد. جایزه ویژه هیات داوران و سیمرغ بهترین فیلم از نگاه مردم به نرگس آبیار (شیار ۱۴۳) رسید. هرچند هر دو به صورت مشترک؛ اولی با «آرایش غلیظ» و دومی با «خط ویژه» شد. پانتهآ پناهیها در بخش نگاه نو، برای «خانوم» دیپلم افتخار بازیگری زن را گرفت.
نیکی کریمی با «شیفت شب» تنها کارگردان زن حاضر در بخش اصلی فجر ۱۳۹۳ بود. آیدا پناهنده با «ناهید»، راما قویدل با «چاقی»، سهیلا گلستانی با «دو» (هر سه در مسابقه نگاه نو- فیلم اول) و یلدا جبلی با «داره صبح میشه» و فائزه عزیزخانی با «روز مبادا» (هر دو در بخش هنروتجربه) دیگر کارگردانان زنی بودند که در جشنواره سیوسوم حضور داشتند. نیکی کریمی در این دوره دیپلم افتخار «جایزه ویژه هیأت داوران» را برای مجموعه بازیهایش و کارگردانی «شیفت شب» دریافت کرد. ازجمله زنانی هم که برنده سیمرغ شدند بیتا منصوری (بهترین فیلم برای تهیهکنندگی «رخ دیوانه»)، رویا محقق (بهترین فیلمنامه برای نگارش «دوران عاشقی») و مهین نویدی (بهترین چهرهپردازی برای «ایران برگر») بودند. همچنین سیمرغ نقش اول زن به باران کوثری (کوچه بینام) رسید. دیپلم افتخار بازیگر نقش اول زن هم «با احترام و تقدیر از لیلا حاتمی (دوران عاشقی) و مهتاب کرامتی (عصر یخبندان)، به لیلا زارع (شیفت شب) اهدا شد. سیمرغ نقش مکمل نیز با تقدیر از مینا ساداتی (عصریخبندان) به سحر دولتشاهی (عصر یخبندان) تعلق گرفت. در بخش نگاه نو هم، دیپلم افتخار بهترین فیلمنامه اقتباسی به ناهید طباطبایی (مشترک با حمیدرضا قطبی) برای «جامهدران» و دیپلم افتخار فیلمنامه اورجینال به مریم مقدم (مشترک با بهتاش صناعیها) برای «احتمال باران اسیدی» داده شد. تندیس بهترین فیلم بخش هنروتجربه هم به فائزه عزیزخانی برای «روز مبادا» اهدا شد.
نرگس آبیار با «نفس» و تینا پاکروان با «نیمهشب اتفاق افتاد» دو کارگردان زن حاضر در جشنواره فجر سیوچهارم (۱۳۹۴) بودند. جز آبیار که سیمرغ «نگاه ملی» را برای «نفس» گرفت، تنها دو زن دیگر موفق به کسب سیمرغ شدند؛ پریناز ایزدیار (ابد و یک روز) سیمرغ نقش اول زن و شبنم مقدمی (زاپاس و نفس) نقش مکمل زن.
سیوپنجمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۵) میزبان پوران درخشنده با «زیر سقف دودی»، آیدا پناهنده با «اسرافیل»، رقیه توکلی با «مادری»، منیره قیدی با «ویلاییها»، نگار آذربایجانی با «فصل نرگس»، بهنوش صادقی با «خانه دیگری» و مریم دوستی با «دریاچه ماهی» بود. در بخش هنروتجربه هم ناهید حسنزاده با «زمانی دیگر» و فاطمه ثقفی با «بیوگرافی» حضور داشتند. در این دوره جایزه ویژه استعداد درخشان برای فیلم اول به منیره قیدی تعلق گرفت. سیمرغ نقش اول زن به طور مشترک به مریلا زارعی (زیر سقف دودی) و لیلا حاتمی (رگ خواب) اهدا شد و سیمرغ نقش مکمل زن را ثریا قاسمی (ویلاییها) به خانه برد.
منیژه حکمت با «جاده قدیم» تنها کارگردان زن حاضر در سیوششمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۶) بود. در این دوره سیمرغ بهترین طراحی لباس به سارا خالدیزاده برای «بمب، یک عاشقانه» تعلق گرفت. سیمرغ نقش اول به سارا بهرامی (دارکوب) و سیمرغ نقش مکمل زن به سحر دولتشاهی (عرق سرد و چهارراه استانبول) اهدا شد.
سیوهفتمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۷) با حضور نرگس آبیار (شبی که ماه کامل شد)، آزیتا موگویی (ایده اصلی)، مونا زندی حقیقی (بنفشه آفریقایی) و یلدا جبلی (جمشیدیه) به عنوان کارگردانان زن برگزار شد. در این دوره، سیمرغ بهترین کارگردانی به نرگس آبیار و سیمرغ بهترین فیلم به فیلم او؛ «شبی که ماه کامل شد» تعلق گرفت. همچنین سیمرغ نقش اول زن به الناز شاکردوست و سیمرغ نقش مکمل زن به فرشته صدرعرفایی، هر دو برای بازی در «شبی که ماه کامل شد» رسید.
تنها کارگردان زن حاضر در سیوهشتمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۸)، نیکی کریمی با پنجمین فیلمش؛ «آتابای» بود. در این دوره تنها سیمرغهایی که نصیب زنان شد؛ سیمرغ نقش اصلی زن برای نازنین احمدی (ابر بارانش گرفته) و سیمرغ بلورین نقش مکمل زن برای طناز طباطبایی (شنای پروانه) بود.
نرگس آبیار (ابلق)، آیدا پناهنده (تیتی) و فرنوش صمدی (خط فرضی) سه کارگردان زن حاضر در سیونهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۹۹) بودند. آبیار برای «ابلق» سیمرغ بلورین مردمی جشنواره را گرفت. زنان در این دوره دو سیمرغ دیگر هم گرفتند؛ سیمرغ بهترین طراحی لباس به مارال جیرانی (بی همهچیز) اهدا شد و سیمرغ بهترین فیلمنامه به صورت مشترک به آیدا پناهنده، تهمینه بهرام و ارسلان امیری (زالاوا). سیمرغ نقش اول زن به رویا افشار (مامان)، دیپلم افتخار به ستاره پسیانی (یدو) و سیمرغ نقش مکمل زن به گلاره عباسی (ابلق) رسید.
تنها کارگردان زن حاضر در چهلمین جشنواره فیلم فجر (۱۴۰۰)، منیره قیدی با «دسته دختران» بود و زنان در این دوره سه سیمرغ به دست آوردند؛ سیمرغ بهترین طراحی لباس برای مارال جیرانی (خائنکشی)، سیمرغ نقش اول زن برای طناز طباطبایی (بیرویا)، سیمرغ نقش مکمل زن برای صدف اسپهبدی (علفزار) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن برای فرشته حسینی (دسته دختران).
ناهید عزیزی با «آه سرد» و لیلی عاج با «سرهنگ ثریا» دو کارگردان زن حاضر در چهلویکمین جشنواره فیلم فجر (۱۴۰۱) بودند. عاج در کنار دیپلم افتخار بهترین فیلم اول، سیمرغی گرفت که از سوی وزیر ارشاد وقت -محمدمهدی اسماعیلی- تدارک دیده شده بود. سیمرغ بلورین «جایزه گوهرشاد» برای فیلمسازان زن و فیلمسازانی که برای تکریم زن فیلم میسازند). سیمرغ بلورین ویژه هیات داوران نیز به ناهید عزیزی برای «آه سرد» رسید.سیمرغ بهترین طراحی لباس به سارا سمیعی (یادگار جنوب)، سیمرغ نقش اول به پردیس پورعابدینی (غریب) و سیمرغ نقش مکمل زن به سارا حاتمی (کت چرمی) اهدا شد.
در چهلودومین جشنواره فیلم فجر (۱۴۰۲)، انسیه شاهحسینی با «دست ناپیدا» تنها کارگردان زن حاضر در این رویداد بود. او برای فیلمش دیپلم افتخار جایزه گوهرشاد را به دست آورد. مهرنوش بیانی، دیگر زنی بود که در این دوره سیمرغ گرفت؛ سیمرغ بهترین طراحی لباس برای «تابستان همان سال». سیمرغ نقش اول زن به مارال بنیآدم (پروین)، دیپلم افتخار نقش اول زن به ساره رشیدی (احمد)، سیمرغ نقش مکمل زن به شبنم قربانی (مجنون) و دیپلم افتخار نقش مکمل زن به مهرو نونهالی (تابستان همان سال) اهدا شد.
بهنوش صادقی با «مرد آرام» تنها کارگردان زن حاضر در جشنواره سال گذشته، جشنواره چهلوسوم فیلم فجر (۱۴۰۳) بود. زنان در این دوره، در کنار سیمرغ نقش اصلی و مکمل، تنها دو سیمرغ به دست آوردند. یکی، سیمرغ بهترین طراحی لباس که به آذر محمدی (موسی کلیمالله) رسید و دیگری سیمرغ بهترین فلمنامه که فائزه یارمحمدی (بچه مردم) به صورت مشترک (با همسرش محمود کریمی) به خانه برد. سیمرغ نقش اصلی زن به فریبا نادری (شوهر ستاره) و سیمرغ نقش مکمل زن به لیندا کیانی (۱۹۶۸) رسید.
مرور تاریخی حضور کارگردانان زن در جشنواره فیلم فجر نشان میدهد که این حضور بیش از آنکه روندی پیوسته داشته باشد، بهصورت مقطعی بروز کرده است. موج نخست حضور و اثرگذاری کارگردانان زن به اواخر دهه ۶۰ و دهه ۷۰ (۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶) بازمیگردد؛ دورهای که با تثبیت نامهایی چون رخشان بنیاعتماد، پوران درخشنده و تهمینه میلانی همراه بود و به کسب جوایز اصلی جشنواره انجامید. نقطه عطف این دوره، دریافت سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی توسط رخشان بنیاعتماد در جشنواره دهم (۱۳۷۰) بود.
پس از افت و نوسان در دهه ۸۰، موج دوم حضور کارگردانان زن در جشنواره در اوایل و میانه دهه ۹۰ (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷) شکل گرفت؛ مقطعی که با افزایش تعداد کارگردانان زن و ظهور نسل تازهای از فیلمسازان همراه شد. جشنواره سیودوم (۱۳۹۲) با حضور همزمان چند کارگردان زن و جشنواره سیوهفتم (۱۳۹۷) با درخشش نرگس آبیار، از شاخصترین نمونههای این دوره به شمار میروند. در سالهای اخیر، بهویژه دهه ۱۴۰۰ اما این روند بار دیگر با کاهش محسوس مواجه شده است.
59242
