گال یا Scabies یک بیماری پوستی انگلی و مسری است که توسط مایت Sarcoptes scabiei var. hominis ایجاد میشود. اگرچه گال اغلب بهعنوان یک بیماری ساده همراه با خارش شناخته میشود، از دیدگاه پزشکی یک تعامل پیچیده میان انگل، پوست و سیستم ایمنی انسان محسوب میشود.
بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، صدها میلیون نفر در طول سال به گال مبتلا میشوند و این بیماری همچنان در بسیاری از مناطق جهان یکی از مشکلات مهم سلامت عمومی است.
عامل بیماری گال چیست؟
عامل گال یک مایت میکروسکوپی از خانواده Sarcoptidae است.
مایت بالغ بسیار کوچک است و معمولاً با چشم غیرمسلح بهراحتی دیده نمیشود. مایت ماده پس از قرار گرفتن روی پوست وارد لایه شاخی یا سطحی اپیدرم میشود و تونلی بسیار کوچک ایجاد میکند.
مایت در همین تونل زندگی کرده و تخمگذاری میکند.
برخلاف تصور بعضی افراد، مایت گال وارد بافتهای عمیق بدن یا جریان خون نمیشود و فعالیت آن عمدتاً محدود به لایه سطحی پوست است.
چرخه زندگی مایت گال
چرخه زندگی گال شامل چند مرحله است:
- تخم
- لارو
- نمف
- مایت بالغ
مایت ماده در تونل پوستی تخم میگذارد. پس از چند روز، لاروها از تخم خارج شده و به سطح پوست نزدیک میشوند.
لاروها سپس طی چند مرحله رشد میکنند تا به مایت بالغ تبدیل شوند.
این چرخه یکی از دلایلی است که در بعضی برنامههای درمانی، داروی ضدگال باید پس از چند روز دوباره استفاده شود. برخی داروها ممکن است مایت بالغ را بهخوبی از بین ببرند اما تأثیر کمتری روی تمام تخمها داشته باشند.
چرا گال باعث خارش میشود؟
خارش شدید گال فقط به حرکت مایت در پوست مربوط نیست.
بخش اصلی علائم ناشی از واکنش سیستم ایمنی بدن به خود مایت، تخمها و مواد دفعی آن است.
سیستم ایمنی این مواد را به عنوان عوامل خارجی شناسایی کرده و یک پاسخ التهابی و حساسیتی ایجاد میکند.
این واکنش میتواند باعث موارد زیر شود:
- خارش شدید
- قرمزی پوست
- ایجاد دانههای کوچک
- التهاب
- ضایعات شبیه اگزما
همین مسئله توضیح میدهد که چرا فرد ممکن است پس از درمان موفق و از بین رفتن مایتها نیز همچنان برای مدتی خارش داشته باشد.
چرا خارش گال شبها شدیدتر است؟
خارش شبانه یکی از ویژگیهای کلاسیک گال است.
بسیاری از مبتلایان گزارش میکنند هنگام رفتن به رختخواب یا گرم شدن بدن، خارش آنها افزایش پیدا میکند.
عوامل مختلفی میتوانند در این مسئله نقش داشته باشند. تغییرات طبیعی دمای پوست، فعالیت سیستم ایمنی و کاهش محرکهای محیطی در شب باعث میشود فرد توجه بیشتری به احساس خارش داشته باشد.
بنابراین خارش شدید شبانه در کنار سایر علائم میتواند یکی از سرنخهای مهم تشخیصی باشد.
چرا اولین علائم گال دیر ظاهر میشوند؟
یکی از ویژگیهای جالب گال این است که در اولین ابتلا، علائم معمولاً بلافاصله ظاهر نمیشوند.
ممکن است چند هفته پس از ورود مایت طول بکشد تا سیستم ایمنی نسبت به آن حساس شود.
در این مدت فرد ممکن است هیچ خارش یا ضایعه واضحی نداشته باشد، اما همچنان امکان انتقال مایت به افراد دیگر وجود دارد.
اگر فرد قبلاً گال گرفته باشد، سیستم ایمنی مایت را سریعتر شناسایی میکند و در ابتلای مجدد ممکن است علائم در مدت کوتاهتری ظاهر شوند.
گال چگونه منتقل میشود؟
مهمترین مسیر انتقال گال تماس مستقیم و طولانیمدت پوست با پوست است.
برای مثال:
- زندگی مشترک با فرد مبتلا
- تماس نزدیک بین اعضای خانواده
- خوابیدن در یک تخت
- تماس فیزیکی طولانی
میتواند باعث انتقال شود.
انتقال از طریق لباس، حوله یا ملحفه نیز امکانپذیر است، اما در گال معمولی تماس مستقیم نقش مهمتری دارد.
در نوع شدید بیماری یعنی گال پوستهدار، تعداد مایتها بسیار بیشتر است و احتمال انتقال از طریق وسایل نیز افزایش پیدا میکند.
چرا همه افراد مبتلا تعداد زیادی مایت ندارند؟
یکی از نکات جالب علمی این است که در گال معمولی ممکن است فقط تعداد محدودی مایت روی بدن وجود داشته باشد.
با وجود این، فرد میتواند خارش بسیار شدیدی تجربه کند.
علت این موضوع همان واکنش شدید سیستم ایمنی است.
بنابراین شدت خارش الزاماً نشاندهنده تعداد بیشتر مایت نیست.
در مقابل، در گال پوستهدار ممکن است هزاران یا حتی تعداد بسیار بیشتری مایت وجود داشته باشد و بیمار گاهی خارش چندان شدیدی نداشته باشد.
گال بیشتر کدام قسمتهای بدن را درگیر میکند؟
در بزرگسالان، محلهای شایع شامل موارد زیر است:
- بین انگشتان
- مچ دست
- آرنج
- زیر بغل
- اطراف ناف
- خط کمر
- باسن
- ناحیه تناسلی
- اطراف نوک سینه
در نوزادان، کودکان خردسال و برخی سالمندان ممکن است پوست سر، صورت، کف دست و کف پا نیز درگیر شوند.
توزیع ضایعات یکی از نکات مهم برای تشخیص بیماری است.
تونل گال چیست؟
یکی از مشخصترین نشانههای بیماری، Burrow یا تونل گال است.
این تونل یک خط باریک، کوتاه و معمولاً کمی خمیده روی سطح پوست است که در اثر حرکت مایت ماده در لایه شاخی ایجاد میشود.
البته تونل همیشه قابل مشاهده نیست.
خاراندن پوست، التهاب یا عفونت ثانویه ممکن است ظاهر آن را مخفی کند.
سیستم ایمنی چه نقشی دارد؟
مطالعات نشان دادهاند پاسخ ایمنی بدن در گال شامل مسیرهای مختلف سلولی و التهابی است.
بدن نسبت به پروتئینها و مواد دفعی مایت واکنش حساسیتی ایجاد میکند و سلولهای ایمنی مختلف در پوست فعال میشوند.
ترشح واسطههای التهابی میتواند باعث تحریک رشتههای عصبی مرتبط با خارش شود.
در بعضی افراد، پاسخ ایمنی قادر است تعداد مایتها را تا حد زیادی محدود کند.
اما در افرادی که سیستم ایمنی آنها به دلایل مختلف عملکرد مناسبی ندارد، مایت ممکن است بهشدت تکثیر شود و گال پوستهدار ایجاد شود.
گال پوستهدار چیست؟
گال پوستهدار یا Crusted Scabies نوع شدید بیماری است.
در این حالت پوست میتواند دچار:
- پوستههای ضخیم
- پلاکهای وسیع
- ترکهای پوستی
- درگیری گسترده
شود.
این نوع بیماری بهخصوص در برخی افراد سالمند، افراد دارای مشکلات عصبی یا افرادی که سیستم ایمنی ضعیفتری دارند دیده میشود.
گال پوستهدار بسیار مسری است زیرا تعداد مایتها روی پوست بسیار زیاد است.
درمان آن نیز معمولاً پیچیدهتر از گال معمولی است و ممکن است به ترکیبی از داروهای خوراکی و موضعی نیاز داشته باشد.
گال چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص گال اغلب بر اساس ترکیبی از علائم و معاینه انجام میشود.
پزشک معمولاً به موارد زیر توجه میکند:
- خارش شدید شبانه
- محل ضایعات
- وجود تونل
- سابقه تماس نزدیک
- ابتلای سایر اعضای خانواده
در بعضی موارد، از درماتوسکوپ برای مشاهده بهتر ساختارهای مربوط به مایت استفاده میشود.
نمونهبرداری سطحی از پوست نیز میتواند برای مشاهده مایت، تخم یا مواد دفعی آن زیر میکروسکوپ انجام شود.
با این حال، پیدا نکردن مایت همیشه بیماری را کاملاً رد نمیکند.
گال با چه بیماریهایی اشتباه میشود؟
گال میتواند ظاهری شبیه بسیاری از بیماریهای پوستی ایجاد کند.
از جمله:
- اگزما
- درماتیت تماسی
- گزش حشرات
- فولیکولیت
- کهیر
- بعضی عفونتهای قارچی
- برخی بیماریهای التهابی پوست
به همین دلیل خودتشخیصی فقط بر اساس عکس ممکن است اشتباه باشد.
ابتلای همزمان چند عضو خانواده و خارش شدید شبانه میتواند احتمال گال را افزایش دهد.
درمان علمی گال
هدف درمان، از بین بردن مایت و جلوگیری از انتقال مجدد است.
یکی از درمانهای شناختهشده، پرمترین ۵ درصد است که طبق دستور پزشکی روی پوست استفاده میشود.
در بعضی بیماران نیز ممکن است از ایورمکتین خوراکی استفاده شود.
گوگرد، بنزیل بنزوات و برخی داروهای دیگر نیز در شرایط مختلف کاربرد دارند.
انتخاب درمان به سن، وزن، بارداری، شدت بیماری و شرایط بیمار بستگی دارد.
چرا درمان افراد خانواده ضروری است؟
یکی از مهمترین دلایل شکست درمان، باقی ماندن فرد آلوده در محیط خانه است.
فرد ممکن است هنوز هیچ علامتی نداشته باشد، اما مایت روی پوست او وجود داشته باشد.
بنابراین در بسیاری از موارد توصیه میشود افراد دارای تماس نزدیک بهصورت هماهنگ درمان شوند.
در غیر این صورت فردی که درمان شده ممکن است دوباره آلوده شود.
خارش پس از درمان
یکی از پدیدههای شناختهشده در گال، Post-scabetic itch یا خارش پس از گال است.
حتی پس از کشته شدن مایتها، واکنش سیستم ایمنی میتواند برای مدتی ادامه پیدا کند.
در نتیجه خارش ممکن است چند هفته باقی بماند.
اگر خارش به تدریج کمتر شود و ضایعات جدید ظاهر نشوند، معمولاً این مسئله میتواند بخشی از روند بهبود باشد.
اما ایجاد تونل یا ضایعات جدید میتواند نیاز به بررسی مجدد داشته باشد.
عفونت ثانویه پوست
خاراندن مداوم میتواند سد محافظ پوست را تخریب کند.
در نتیجه باکتریها راحتتر وارد پوست شده و ممکن است عفونتهایی مانند زردزخم ایجاد شوند.
نشانههایی مانند:
- چرک
- درد
- تورم
- گرمی پوست
- ایجاد زخم
میتوانند احتمال عفونت ثانویه را مطرح کنند و نیازمند بررسی پزشکی باشند.
آیا گال به بهداشت فردی مرتبط است؟
گال الزاماً نتیجه عدم رعایت بهداشت نیست.
هر فردی در صورت تماس کافی با فرد مبتلا میتواند مایت گال را دریافت کند.
حمام روزانه نیز نمیتواند بهتنهایی مانع انتقال بیماری شود.
این باور اشتباه که گال فقط در افراد «کثیف» ایجاد میشود میتواند باعث احساس خجالت و پنهان کردن بیماری شود و در نهایت انتقال آن را بیشتر کند. این مقاله از روی سایت تخصصی گال کاشف لب نوشته شده است.
جمعبندی
گال از نظر علمی یک بیماری پوستی انگلی است که در آن تعامل میان مایت Sarcoptes scabiei و سیستم ایمنی بدن باعث ایجاد خارش و التهاب میشود.
اگرچه در گال معمولی تعداد مایتها معمولاً زیاد نیست، واکنش ایمنی بدن میتواند خارش بسیار شدیدی ایجاد کند.
خارش شبانه، درگیری بین انگشتان و مچها، وجود تونلهای پوستی و مشاهده علائم مشابه در افراد نزدیک از مهمترین سرنخهای بیماری هستند.
درمان موفق فقط به استفاده از دارو محدود نمیشود؛ درمان هماهنگ تماسهای نزدیک، مدیریت لباس و ملحفه و جلوگیری از ابتلای مجدد نیز اهمیت زیادی دارد.
همچنین ادامه خارش بعد از درمان لزوماً نشانه شکست درمان نیست، زیرا واکنش ایمنی پوست میتواند مدتی پس از از بین رفتن مایت ادامه داشته باشد.
شناخت بهتر زیستشناسی مایت و واکنش سیستم ایمنی به آن نهتنها به تشخیص و درمان بهتر کمک میکند، بلکه توضیح میدهد چرا بیماری کوچکی که توسط یک انگل میکروسکوپی ایجاد میشود میتواند چنین علائم آزاردهندهای در انسان به وجود آورد.
